In 1303 ontwikkelden de inwoners van Oss en hun buren een plan om een afwateringskanaal te graven van een plek ten noorden van Oss naar Gewande. Om dit project te kunnen betalen, vroegen en kregen de Ossenaren toestemming van hertog Jan II van Brabant om daarvoor de inkomsten uit hun gemeenschappelijke gronden te gebruiken. Vandaar de naam Hertogswetering.
Die naam komen we voor het eerst tegen in 1325 als de “weteringe ende waterlaeten ons heeren des hertogen”. “Wetering” betekent weliswaar “gegraven watergang”, maar de oude Ossenaren waren wel zo slim om voor het hele tracé zo veel mogelijk gebruik te maken van de oude Maasarmen in dit laaggelegen gebied, zodat het graafwerk tot het hoognodige beperkt kon blijven.
Dat is bijvoorbeeld nog steeds duidelijk zichtbaar bij de Ossermeer, een oude Maasarm die deel uitmaakt van de Hertogswetering. Dankzij het nieuwe afwateringskanaal kon een groot gebied tussen het graafschap Megen en ’s-Hertogenbosch van overtollig water worden verlost.
Bij Gewande werd het water via een uitwateringssluis op de Maas geloosd. De eerste vermelding van deze sluis stamt uit 1309. Later stond deze sluis bekend als de Blauwe Sluis, naar het gebruik van “blauwe”, Naamse, natuursteen voor de sluisdrempel. Oorspronkelijk werkte de uitwateringssluis puur op verschil in waterniveau. Zodra het peil van de Maas hoger was dan dat van de Hertogswetering, kon er niet meer worden gespuid.
Was de Hertogswetering in het begin vooral een zaak van het kwartier Maasland van de Meierij van ’s-Hertogenbosch, al snel zagen ook Megen (met Haren en Macharen) en Oijen het voordeel als ze hun overtollig water via deze wetering zouden kunnen lozen. Bij Gewande was het peil van de Maas immers een heel stuk lager dan ter hoogte van Megen, wat lozing een stuk makkelijker maakte.
Overleg met de hoogschout van ’s-Hertogenbosch (namens de hertog), Oss, Geffen, Lith en Lithoijen, leidde voor Megen en Oijen tot positief resultaat. Via de Teeffelse Wetering mocht hun overtollig water onder bepaalde voorwaarden de Hertogswetering instromen.
Hertog Jan III bezegelde deze overeenkomst in 1326 door de oprichting van een speciaal Waterschap De Hertogswetering. De zeven bestuursleden of heemraden (vijf uit het Hoog Hemaal, één uit Megen en één uit Oijen) moesten ervoor zorgen dat de regeling correct zou worden uitgevoerd.
Na de oprichting van Waterschap De Maaskant in 1921 veranderde er veel tussen Grave en Den Bosch. Bij de normalisatie van de Maas werden bochten afgesneden en rivierdijken vernieuwd, maar ook de Hertogswetering werd op verschillende plaatsen rechtgetrokken en verbreed. Dat gebeurde via de werkverschaffing en grotendeels met de hand; graafmachines kwamen er maar spaarzaam aan te pas.
De laatste grote verandering kwam voor de Hertogswetering na de sluiting van de Beerse Overlaat in 1942. Tot die tijd had het Land van Ravenstein zijn eigen afwatering gehad, de Groote Wetering, die uitmondde in de oude Maasarm bij de Megense of Diedense Sluis, ten noorden van Haren.
Na 1942 werden de Groote Wetering en de Hertogswetering met elkaar verbonden en kreeg het geheel de naam Hertogswetering, die dus nu vanaf Grave tot aan Gewande loopt. Daarmee is de Hertogswetering de langste van ons land.
Toevoeging van Adrie van der Heijden:
Niet alleen Oss had een voormalig zwembad aan het Ossermeer - een onderdeel van de Hertogswetering - maar aan diezelfde Hertogswetering had Herpen ook zo'n meertje met de naam Putwielen. Daar zat vroeger precies zo'n zelfde zwembad als in Oss. Ook de restanten zijn er nog, overblijfselen van palen waar de duikplanken op stonden. Ook bijzonder dat Google maps dit niet vermeld, terwijl die van Oss er wel op staat. Nog een bijzonderheid die hier ontbreekt is dat toen ze in Oss het kanaal groeven, ze deze Hertogswetering kruiste, en dat losten ze op door het water van deze wetering onder het kanaal door te voeren, dat gebeurt bij de "Burgemeester van Veldhuizenhaven" daar zie je weerzijden van het kanaal een vierkante doos waar de wetering onder het kanaal doorloopt, in satelliet mode in Google maps op de pc zie dat het beste als je inzoomt.
Foto 1 Hier rechts een Google view van de Sifon van de Hertogswetering, in het midden ligt het Osse kanaal, aan beide kanten van de oever een vierkante doos, verbonden met de Hertogswetering, aan de rechterkant stroomt de Hertogswetering de doos in, gaat de diepte in, onder het kanaal door, en aan de linkerkant komt het weer naar boven, en vervolgd het water z'n weg door de Hertogswetering richting Gewande, het oranje is een soort bedekking, als ik het goed begrepen heb huist daar de kanovereniging onder, je ziet ook de aanlegsteiger ernaast.
Bron Wikipedia Hartogswetering: Het Burgemeester Delenkanaal, dat is aangelegd in de jaren 1960 om Oss aan een haven te helpen, moest de Hertogswetering kruisen. Men heeft een sifon aangelegd, die de Hertogswetering onder dit kanaal door leidt.
Foto 2 hierlinks: Het oude zwembad van Herpen: rode locatiepijltje aan het water is precies de plek waar dit restant van een duikplank ligt op foto 3 (hieronder):
Het oranje stipje er links naast, is Cafe de Brug, dat ter oriëntatie, want op Google maps is deze rode locatiepijl nog niet te zien (heb ik aan Google doorgegeven, met beide foto's)
Wat ik heel bijzonder vond is dat deze eerste natuurzwembaden aan diezelfde Hertogswetering liggen, je zou vroeger in theorie van het ene naar het andere zwembad kunnen zwemmen door de Hertogswetering.
Ook bijzonder is, is dat beide plaatsen inmiddels al aan hun 3e generatie zwembad beginnen, het oude Zwembad Herpen sloot, en een echt zwembad, de Kriekeput kwam ervoor in de plaats, die is al afgebroken, en nu de 3e generatie is een zwembad op Herperduin. In Oss ging het van oude zwembad aan de wetering naar zwembad/golfslagbad in de Kortvoort, en gaat nu de 3e generatie zwembad bouwen in Berghem. Oss en Herpen hebben een zwembad zusterband. Voor het correcte, oude zwembad Oss en oude zwembad Herpen zijn de juiste benamingen, en niet zoals de BHIC pagina over de oer-Kriekeput (de titel is inmiddels aangepast, red.)
