De Spoordonkse watermolen wordt voor het eerst genoemd in 1320, maar is waarschijnlijk al van oudere datum. Uit een pachtovereenkomst uit 1490 blijkt, dat er toen al bij Spoordonk een combinatie van koren- en oliemolen stond.
De molen ligt iets ten noorden van de plaats waar tot in de 19e eeuw Huis Ten Bergh stond. Hij behoorde ook tot dit kasteel, maar in 1649 werd de molen van het kasteelcomplex afgesplitst. Tot 1672 was Ten Bergh een van de residenties van de Heren en Vrouwen van Oirschot. Lange tijd was de watermolen eigendom van de adellijke families De Merode en Sweerts de Landas.
De Spoordonkse molen wordt genoemd in de plakkaten over de waterbeheersing die keizer Karel V in 1545 uitvaardigde. Watermolens vormden een apart probleem daarbij. Bij de molens werd het water opgestuwd om met meer kracht de raderen aan te kunnen drijven. Dat opstuwen leverde, vooral bij hoog water, vaak overlast op voor de omgeving.
De oorspronkelijk houten molengebouwen werden in 1868 vervangen door één enkel stenen gebouw, dat over het riviertje de Beerze heen is gebouwd. De raderen - vroeger twee en nu nog een - zitten midden in het gebouw.
De molen werd in 1844 verpacht aan de familie Van Esch. In 1900 werd de molen aan deze familie verkocht, die nog steeds eigenaar is. De Spoordonkse molen raakte in de jaren ’70 van de 20e eeuw in verval. Sinds de restauratie in 1995 werd voltooid, is hij weer maalvaardig.
Er wordt nog steeds graan gemalen, maar alleen op vrijwillige basis. Het gedeelte van het gebouw waar de oliemolen stond, is in gebruik als woning. Het rad van deze molen is niet meer aanwezig.
In 2007 is aan de watermolen een ontvangstruimte gebouwd naar ontwerp van architect Toon Bullens.
Bekijk ook
