Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn er boven Nederland zo’n 6.000 militaire vliegtuigen neergestort. Ruim 1.000 daarvan zijn er in Noord-Brabant terecht gekomen. Dan gaat het zowel om geallieerde (Britse, Amerikaanse en Canadese vliegtuigen met bemanningen die uit nog veel meer nationaliteiten bestonden) als Duitse vliegtuigen.
De geallieerde vliegtuigen waren heel vaak bommenwerpers die bij bombardementsmissies op doelen in Duitsland geraakt werden door Duits afweergeschut (de zogenaamde Flak) of onderschept werden door Duitse jachtvliegtuigen (vooral ’s nachts, tijdens de zogenaamde Nachtjagd). Wij gaan proberen de verhalen achter al deze crashes te achterhalen met behulp van iedereen die ofwel zélf nog herinneringen heeft of de verhalen gehoord heeft van eerdere generaties. Soms is er al veel bekend, soms wat minder. Tijdens de inval van de Duitsers in Nederland stortte op 12 mei 1940 een Franse jager, een Bloch 152 van GC (Groupe de Chasse) II/ 8 bij Rijsbergen neer. Op 17 augustus 1940 kwam om 03.26 uur een Britse bommenwerper van het type Armstrong Withworth Whitley V neer op de Ticheltscheberg. De bommenwerper droeg het registratienummer P4955, behoorde tot het 10 Squadron en werd gevlogen door F/O W.M.N. Nixon. De rest van de bemanning bestond uit co-piloot F/O P.G. Whitby, navigator Sgt. H.W. Bradley, radiotelegrafist Sgt. E.R. Holmes en boordschutter Sgt. A.M. Somerville. Tijdens een bombardement op de Carl Zeissfabrieken in Jena werd het vliegtuig door Flak geraakt, waarna de linkermotor ermee stopte. Ook op de terugweg werd het toestel nog meermaals door Flak beschoten. De gehele crew overleefde de crash en belandde in krijgsgevangenschap. Ze haalden alle vijf het einde van de oorlog.
Op 7 oktober 1944 kwam om 13.18 bij Tiggelt een Amerikaanse bommenwerper, een B-17G van 100BG/350BS (registratienummer 43-38531, call sign LN-B) met de naam Sad Flag neer. Dit toestel werd gevlogen door 1st Lt. Albert W. Grigg. De bommenwerper kreeg tijdens de bombardementsmissie naar olie-installaties bij Leipzig brandstofgebrek en zette daarop koers naar Engeland. Maar de navigator raakte de weg kwijt. Ook de uitwijk naar vliegveld Eindhoven mislukte. De piloot zette de noodlanding in onder beschieting door de Duitse Flak. Toch kreeg hij de kist aan de grond, waarbij hijzelf en vijf van zijn achtkoppige bemanning het er levend van afbrachten.
Mijn broer Anton (lid E.H.B.O.) was vlak in de buurt toen het toestel een noodlanding maakte en was het eerst bij de plek. Hij kreeg toestemming van de bij het toestel gearriveerde Duitsers om enkele gewonde bemanningleden te verzorgen, schrijft Charles Luijten ons (waarvoor dank). Anton maakte gebruik van een wandtasje uit het toestel, dat hij daarna meekreeg. Die bemanning bestond uit co-piloot 2nd Lt. Harry L. Moulder Jr.; navigator F/O Fred W. Dace; bommenrichter 2nd Lt. Ralph E. Westerburg; boordwerktuigkundige T/Sgt. J.V. Mc Donald Jr.; radiotelegrafist T/Sgt. Victor V. Lockard en de boordschutters S/Sgt. Lawrence M. Rogers S/Sgt. Shirley J. Broussard en S/Sgt. Raymond H. Gunn. Broussard en Gunn overleefden de noodlanding niet, zij vinden hun laatste rustplaats in de Verenigde Staten. De rest haalde het einde van de oorlog in krijgsgevangenschap.
Een week later, op 14 oktober 1944, maakte een Spitfire LF.IX (registratienummer ML358, call sign WX-H) van de Polish Air Force rond 11:00 uur een buiklanding ten oosten van Rijsbergen. Piloot F/Lt. Eugeniusz Zdzislaw Ebenrytter was opgestegen van vliegveld B.61 St. Denis Westrem (bij Gent) voor een verkenningsvlucht, toen hij in de buurt van Geertruidenberg Flak werd geraakt.
Na de noodlanding klom hij uit zijn toestel en probeerde te ontsnappen, maar gaf zich na een vuurgevecht over aan een Duitse patrouille. Hij werd overgebracht naar de Feldgendarmerie in Rijsbergen, later naar Breda en vervolgens naar Dordrecht. Vandaar ging het in een groep van ongeveer 40 geallieerde krijgsgevangenen per trein naar Amersfoort. Op 22 oktober werden ze opnieuw in een trein op transport gezet, maar Ebenrytter en de Canadese piloot Norman Bertrand wisten in de buurt van Putten uit de trein te springen en zich een paar dagen schuil te houden. Ze kwamen in contact met het lokale verzet, dat hen aanvankelijk onderbracht op de boerderij van de weduwe Kamphuis in Voorthuizen.
Afzonderlijk van Bertrand werd Eugeniusz later ondergebracht op een ander adres in Voorthuizen en daarna nog onder een kippenschuur bij Lunteren. Die laatste schuilplaats was een verzamelpunt voor Operatie Pegasus II, een poging van het Verzet om een groep van zo’n 120 militairen en verzetsmensen door de Duitse linies te sluizen en bij Renkum de Rijn over te zetten. Door Duitse beschietingen bij Ede viel de groep uiteen.
Ebenrytter en de Nederlander Johan Doorn bereikten vroeg in de ochtend van 19 november de oever van de rivier, maar er werd door de Amerikanen op de zuidoever niet gereageerd op de afgesproken zaklampsignalen. Na een dag schuilen probeerden ze in de nacht van 20 november met een zelfgebouwd vlot over te steken. Doorn ging eerst, maar raakte vermist en is vermoedelijk verdronken. Daarop bouwde Eugeniusz een nieuw vlot, waarmee hij twee mislukte pogingen ondernam om over te steken. Intussen was hij wel ontdekt door de Amerikanen, die hem vervolgens ophaalden.
Op 5 november 1943 rond 14:30 uur stortte op zo'n 4 kilometer ten westen van Rijsbergen Uffz. A. Gande van het 2./JG 25 neer met zijn Messerschmidt Bf 109G-6 (werknummer 20143). Absturz infolge Feindbeschuss vermelden de gegevens. De piloot raakte gewond.
Dat is wat we weten van deze crashes. Een naam van de Franse jachtpiloot hebben we niet, en er is zelfs onduidelijkheid of deze crash wel echt heeft plaats gevonden. Evenmin weten we of de neergestorte toestellen nog schade hebben aangericht of zelfs slachtoffers hebben gemaakt aan de grond. Maar er zijn vast nog mensen in Rijsbergen die er meer van weten.
Noot van de redactie
De gegevens op deze pagina zijn bijgewerkt aan de hand van gegevens van het Militair Historisch Museum Achtmaal (https://www.militairhistorischmuseumachtmaal.nl/vliegtuig-route) en het Verliesregister van de Studiegroep Luchtoorlog 1940-1945.
